CLB Ca trù Đông Lỗ (Hiệp Hòa): Hồi sinh nét đẹp văn hóa vùng đất cổ

Đông Lỗ (Hiệp Hòa)- vùng đất cổ ven sông Cầu có ngôi đình Lỗ Hạnh được xây dựng cách đây trên 400 năm, hiện vẫn còn lưu giữ bức chạm “người chơi đàn đáy” là di vật lịch sử cho thấy ca trù đã tồn tại ở vùng quê này từ rất sớm. Trải qua thăng trầm của lịch sử, trong thời gian dài, ca trù ở vùng quê này tưởng chừng đã bị lãng quên. Tuy nhiên, thật đáng mừng khi ca trù được UNESCO công nhận là “di sản văn hoá phi vật thể cần được bảo vệ khẩn cấp”, xã Đông Lỗ đã khôi phục, bảo tồn và phát huy vốn văn hoá truyền thống tốt đẹp của cha ông bằng việc thành lập các câu lạc bộ ca trù. Và từ đây, ca trù Đông Lỗ, Hiệp Hòa đang dần hồi sinh.

Trở lại vùng quê chiêm trũng Đông Lỗ và cảm nhận nét đẹp văn hoá đặc trưng mà những người dân “chân lấm tay bùn” đang gìn giữ. Dù bận rộn nhưng các thành viên trong CLB ca trù vẫn nhiệt tình tham gia buổi sinh hoạt CLB thường kỳ tại Đình Lỗ Hạnh. Bởi đơn giản, họ được biểu diễn, được sống với niềm đam mê của mình. Sau nghi thức làm lễ tại Đình của các cụ cao tuổi, là đến phần sinh hoạt ca trù của CLB…Chiếu hoa được trải chính gian giữa Đình là nơi để các tay đàn, tay trống và các ca nương biểu diễn. Chiếu trên ở hai bên tả, hữu là nơi của các cụ cao niên nhâm nhi chén trà và thưởng thức những lời ca tiếng hát… Lời ca, nhịp phách quyện hòa với “hồn nhạc” của cây đàn đáy, tiếng trống “tom, chát” của người cầm chầu tạo thành một loại hình ca nhạc độc đáo làm say đắm lòng người. Dù chỉ là buổi tập nhưng âm điệu khi dìu dặt, lúc mạnh mẽ, khi nhẹ nhàng, khi âm vang, lúc chìm sâu lắng đọng, thực mà như hư, hiện mà như ẩn… Chứng kiến buổi tập luyện của các CLB mới thấy hết một không gian ca trù thật ấm áp giữa chốn quê dân dã đang được hồi sinh sau những năm tháng dài vắng bóng.

Biểu diễn nghệ thuật ca trù

Những dấu tích còn lại ở đình Lỗ Hạnh, xã Đông Lỗ, ngôi đình được xây dựng từ thời Lê - Mạc (1576), thế kỷ XVI, được mệnh danh “Đệ nhất Kinh Bắc”. Ngoài bức tranh “Bát tiên” có giá trị khẳng định nghệ thuật sơn mài của Việt Nam từ thời bấy giờ, bức chạm “người chơi đàn Đáy” với nghệ thuật tinh xảo ở bố cục đường nét mềm mại, uyển chuyển mang dấu ấn thời Lê- Mạc, là một cứ liệu quan trọng, minh chứng rằng ca trù với đặc trưng riêng biệt là cây đàn đáy đã có ở Hiệp Hòa ít nhất cũng từ thế kỷ XVI. Trải qua bao biến cố của lịch sử, ca trù ở Đông Lỗ - Hiệp Hoà cũng có nhiều bước thăng - trầm, nhưng dấu ấn vàng son của nó vẫn còn hiển hiện trên những di vật lịch sử ở Đình Lỗ Hạnh và sâu đậm trong tâm thức người dân với sức sống tiềm tàng và giá trị vượt thời gian, để đến khi di sản ca trù được UNESCO công nhận là di sản văn hoá phi vật thể của nhân loại “cần được bảo vệ khẩn cấp” thì ca trù Đông Lỗ đã nhanh chóng được hồi sinh.

Bức tranh Bát Tiên được lưu giữ tại đình Lỗ Hạnh

Được sự đầu tư giúp đỡ của ngành văn hoá tỉnh và huyện bằng việc xây dựng đề án khôi phục và phát huy giá trị văn hoá ca trù, từ cuối năm 2010 UBND xã Đông Lỗ đã thành lập 3 câu lạc bộ ca trù ở các thôn Khoát, thôn Chúng và thôn Hưng Đạo, với gần 30 hội viên. Đến nay, xã Đông Lỗ đã phát triển thêm 1 câu lạc bộ ở thôn chằm, với tổng số hội viên hơn 50 người ở nhiều lứa tuổi khác nhau. Họ đều là những người nông dân quanh năm với công việc đồng áng chốn quê, nhưng đều sẵn mang trong mình tình yêu văn nghệ và tâm huyết gìn giữ nét văn hóa đặc sắc của vùng đất cổ. Từ chốn Đình chung nằm giữa ba làng của xã, định kỳ mỗi tháng hai đến ba lần, các câu lạc bộ ca trù tổ chức sinh hoạt, cùng nhau ôn luyện những thể loại đã được truyền dạy và tập luyện những bài ca mới. Lời ca tiếng đàn cứ réo rắt, dặt dìu, thắp lên ngọn lửa của tình yêu ca trù, góp phần khôi phục, bảo tồn và phát huy giá trị văn hoá truyền thống tốt đẹp của cha ông. Theo anh Trần Duy Hưng, cán bộ văn hóa xã Đông Lỗ, phụ trách các CLB ca trù ở Đông Lỗ, để ca trù đến với đông đảo người nghe, chúng tôi thường xuyên tạo điều kiện để các thành viên trong CLB giao lưu, biểu diễn. Riêng ở xã Đông Lỗ thì tiết mục biểu diễn của các CLB không thể thiếu trong ngày 23 tháng chạp, tại lễ 3 làng có chung đình Lỗ Hạnh bàn giao đăng cai; rồi lễ hội đầu năm, lễ hội tháng 8 âm lịch mừng cơm mới…

Chủ tịch UBND xã Đông Lỗ Đỗ Xuân Hồng cho biết, là thế hệ được thừa hưởng những di sản quý của cha ông, chúng tôi luôn cố gắng làm tốt việc bảo tồn và phát huy di sản ca trù, trong đó tạo điều kiện để di sản ca trù được hồi sinh mạnh mẽ. Thời gian qua, được sự giúp đỡ của cấp trên, xã cũng đã dành kinh phí đầu tư hỗ trợ cho công tác tập huấn, truyền dạy nghệ thuật ca trù; hỗ trợ trang phục, nhạc cụ và 1 số trang thiết bị chuyên dùng cho các CLB biểu diễn.

 Tuy ca trù ở Đông Lỗ mới được khôi phục hơn 4 năm, nhưng theo đánh giá của một số Nghệ nhân bậc thày thì hát ca trù kén sắc và kén thanh, đôi tay phải mềm mại, đánh phách phải giòn và dẻo dai, tay đàn chơi phải điêu luyện... Và hiện nay hầu hết các ca nương, tay đàn ở các CLB đã gần đạt được chuẩn đó. Ở một số thể như: Đào hồng đào tuyết, Non non nước nước, Hát ru, Nhị tình theo điệu Xẩm huê tình được nhiều ca nương như Ngọ Thị Thanh, Lê Thị Loan "nẩy hột" khá chuẩn. Không chỉ các ca nương mà cả các tay trống, tay đàn “mới ngày nào chưa biết cái chi chi” thì nay đã nhấn nhá, giọng ca đã nhuần, tiếng phách vang - trong, tiếng đàn dìu dặt, tiếng trống ngắt nhịp đuổi giọng rất chuyên nghiệp… Bà Nguyễn Thị Công - Chủ nhiệm CLB thôn Chằm cho biết thêm: Để góp sức bảo tồn và giữ gìn những làn điệu ca trù cổ, cùng với việc tích cực tập luyện, vào các dịp nghỉ hè, Ban chủ nhiệm CLB đến từng nhà, vận động các cháu có năng khiếu và yêu thích ca trù đi học hát, trống chầu và đàn đáy.

Trải qua bao thăng trầm của lịch sử, ca trù ở Đông Lỗ đã được hồi sinh và đang được những “nghệ sỹ nông dân” gìn giữ phát huy. Dẫu còn bộn bề những lo toan trong cuộc sống, nhưng điều đáng mừng là ngày càng có nhiều người yêu thích ca trù bởi cái hay, cái đẹp, và giá trị văn hoá độc đáo, đặc sắc của nó. Đây thực sự là nét đẹp văn hoá ở vùng đất cổ của huyện Hiệp Hoà, không chỉ làm phong phú đời sống văn hoá tinh thần của nhân dân, mà còn góp phần gìn giữ 1 di sản văn hoá phi vật thể của nhân loại đã được UNESCO vinh danh.

Phương Nhung